La Cumparsita: Direkle Tango - Bir Manifesto

Hoş geldiniz. Bu akşam, alışılmışın biraz dışında bir tango gösterisi izleyeceksiniz. 

Tango kültüründe, sosyal tango ortamında geleneksel olarak "erkek" yönlendirir ve "kadın" takip eder. Fotoğraf: Volkan Erkan

Tango, 19. yüzyıl sonlarında Buenos Aires ve Montevideo limanlarına Avrupa’dan, Afrika’dan ve Güney Amerika’nın iç kesimlerinden gelen göçmenlerin müziği. Bu müzik tarzı, göçmenlerin yanlarında getirdiği ritimler, melodiler ve acıların birbirine karışmasıyla ortaya çıktı. Tango müziği, milonga, habanera, candombé gibi müziklerin iç içe geçmesiyle oluştu — kökleri hem İtalyan operasında hem Afrika davulunda hem yerli halkların ezgilerinde hem de Alman icadı bir çalgı olan bandoneonda aranabilir.

Bu dönemin kentleşme süreci, erkek nüfusunun kadınlardan çok daha fazla olduğu bir sosyal ortam yarattı. Barlar, kulüpler ve sokak köşeleri, tangonun ilk doğduğu alanlardı. Tangonun genelev kültüründe ortaya çıktığına dair emin olmadığımız bir şehir efsanesi ortalarda dolaşsa da kesin olan, tangonun alt sınıfların, kaybedenlerin, yalnızların ve özlem duyanların ifadesi olarak doğduğudur.

İlk zamanlarda tango, erkeklerin birbirleriyle dans ederek figürleri öğrendiği, aralarındaki hiyerarşiyi test ettiği bir danstı. Kadın partner bulmanın zor olduğu bu dönemde, erkekler hem dans tekniklerini geliştirmek hem de kadınlara daha etkileyici görünmek için kendi aralarında pratik yapardı. 

Günümüzde, tango geceleri, yani “milongalarda” herkesin herkesle dans etmesi esastır. Yani bir “kavalyeyle” ya da “partnerle” gitmezsiniz. Gece boyunca bir DJ tarafından seçilen ve tarzı değişip duran müziklerde farklı farklı insanlarla dans edersiniz. Hatta gece boyu sürekli aynı insanla dans etmeye pek hoş bakılmaz bile diyebiliriz. Bu gecelerde, danslar tamamıyla doğaçlamadır—tıpkı birazdan izleyeceğiniz tangolar gibi. Farklı müzikler arasında geçiş yaparken partner değiştirebilmek için DJ “cortina” yani Türkçesi “perde” anlamına gelen kısa bir geçiş müziği çalar. Tango tarzı dışında olan bu müzik, partnerine teşekkür edip bir sonraki “tanda” yani “tur” için yeni partner bakınmaya fırsat tanır. 

“Bakınmak” demişken tangoda partner arayışı, bakışlarla başlar: mirada ve cabeceo ile, yani göz göze gelip hafifçe başla işaret ederek... Bu, karşılıklı rızanın zarif bir ritüelidir. 

Partner, rıza gibi kavramları duyunca sizin de aklınıza günlük hayattaki romantik ilişkiler gelmiş olmalı? 

"Tutkunun Dansı" - Batı'da tangoya dair kolonyalist söylem bu şekilde. Ancak bunun gibi sahne şovu tadında hareketlerine gerçek tango gecelerinde rastlanmaz. Fotoğraf: Volkan Erkan

Batılı beyaz adam, tangoyu yıllardır “tutkunun dansı” diye satadursun, aslında tango samimi bir sarılışı, hüzünlü ezgiler eşliğinde kimi zaman umutsuzluğu, kimi zaman yalnızlığı paylaşmanın kültürüdür. Gelin görün ki, günlük hayatta ayağımıza dolanan sistemsel sorunlar tango pistinde de karşımıza çıkıyor. “Erkek yönetir, kadın takip eder” tangoda fi tarihinden kalma kalıplardan bir tanesi, örneğin. Üstelik bu kalıp, yalnızca dansı kimin yönlendirdiğini belirlemiyor. Tango camiasında birçok okul sahibi ve organizatör, hatta birçok DJ’in de erkek olduğu bir gerçek. Bir erkeğin ne giydiği, onun nasıl bir dans gecesi deneyimi yaşayacağına çok etki etmeyebilir ama kadınlar ne giydiklerinden tutun ayakkabılarına, enerjilerine, boylarına, kilolarına ve elbette ki yaşlarına göre bir anda kendilerini sosyometrik hiyerarşinin alt sıralarında bulabiliyor. Bazen bu kalıplar, dansın önüne geçer. Öyle ki, bir kadın bir milonga gecesine gider ve kimi zaman  bütün geceyi bir köşede oturarak geçirir.

Tango gecelerinde kadınların bir köşede dansa kaldırılmayı beklemesi, sık rastlanan bir görüntüdür. Fotoğraf: Volkan Erkan

Birazdan izleyeceğimiz eserin adı “La Cumparsita.”

1980’lerde Türkiye’nin özellikle de kentli düğünlerinde çalan o şarkıyı anımsadınız mı? İşte o!

La Cumparsita, aslında tango kültüründe bahsi geçen tango gecelerini “milongaları” kapatmak (hatta bazen açmak) için çalınır. Fakat aslında o bir tango bile değildir.

1916 yılında, Uruguaylı Gerardo Matos Rodríguez, bu eseri yerel bir bandonun karnaval alayında çalması için yazar. O sırada pek de tangoya benzemez; marş havasında, basit bir yürüyüş melodisi gibidir — ismiyle müsemma La Cumparsita, zaten İspanyolca’da “küçük karnaval alayı” anlamına gelmektedir. 

Daha sonra Arjantinli iki tango bestecisi, bu müziğe sözler yazar:

“Ah bilsen, hâlâ ruhumun derinliklerinde, sana duyduğum o sevgiyi koruyorum…” diye başlayan bu sözler, şarkıyı tipik bir tangoya, bir yas ve terk edilme hikâyesine dönüştürür. Şarkı 1924’te uluslararası üne kavuşunca, Uruguay ve Arjantin arasında tangonun kime ait olduğu tartışmasının da sembolü haline gelir. Sonunda eser resmi olarak Uruguay’a ait olarak kabul edilir, ama hâlâ pek çok insan onun Arjantin tangosu olduğunu düşünür. 

Uruguay’ın coşkulu karnavallarından Arjantin’in yaslı tangolarına zıplayan La Cumparsita’nın oradan da sekip bizim düğünlerde "gelin ve damat piste buyursun" anonsuyla birlikte çalınır olması hem trajik hem de ironik bir kültürel yolculuktur. 

Hele de ataerkinin ve kapitalizmin  biricik “evlilik ve aile” ritüellerinin baş köşesine oturuvermesi…kadınlara gündelik hayatta dayatılan “münasip bir kısmet” beklentisinin tango gecelerinde de peşlerini bırakmaması…sanki tesadüf olamaz, değil mi?

Tangoda yeni bir söylem yaratma zamanı. Fotoğraf: Volkan Erkan

Sahi, yıl olmuş 2025, tek seçeneğimiz “erkek liderdir, kadın da onu takip eder” mi olmalı? Bu tutkulu dansın adımlarını toplumsal cinsiyet kalıplarının arasına mı hapsedeceğiz?

Madem konu parmağa takılan yuvarlak metal bir objede bitiyor, o zaman biz de görüyor ve arttırıyoruz! Yuvarlak metal obje gelip bizim parmaklarımızı saracağına biz parmaklarımızı yuvarlak metal objeye sarmayı deniyoruz! Yaşımızdı, kilomuzdu, üstümüz-başımızdı derken bir köşede bir beyefendinin bizi dansa kaldırmasını beklemek yerine…yerlerimizden kalkıp dansı biz başlatıyoruz!

Tıpkı La Cumparsita’nın farklı anlamlara bürünen hikayesi gibi erkek erkeğe başlayan tango kültürünü biz artık kadın kadına da denemeye cüret ediyoruz. İnsanca, içten bir sarılma yetmez mi?

işte bu sahnede, bu hikâyedeki ezberleri bozmayı…ya da onlarla tango yapmayı deniyoruz!

Bakın bakalım neler oluyor!

İyi seyirler!